نشریه علوم زمین خوارزمی

نشریه علوم زمین خوارزمی

فرگشت تکتونیکی پهنه ساختاری سقز - بانه در پیوند با ناحیه برخوردی زاگرس

نویسندگان
مهدی نقدی
اسماعیل شبانیان
ایمان منصف
تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان
10.22034/KJES.2025.11.2.108251
چکیده
ناحیه برخوردی زاگرس حاصل همگرایی میان دو ورقه عربی و اوراسیا است، با روند شمال‌غرب-جنوب‌شرق کشیده شده است. در این میان پهنه ساختاری سقز- بانه، در شمال‌غرب کوهزاد زاگرس و بخشی از پهنه آذرین - دگرگونی سنندج-سیرجان، دارای روند ساختاری شمال‌شرق-جنوب‌غرب است که بسیار متفاوت از روند عمومی زاگرس دیده می‌شود. باتوجه به اینکه فرآیندهای تکتونیکی این ناحیه با تاریخچه تحول کوهزاد زاگرس گره خورده است، مطالعه آن به درک تاریخچه دگرریختی قاره‌ای در زاگرس کمک می‌کند. تحلیل جنبشی، هندسی و دینامیکی این پهنه، بازسازی وضعیت تنش دیرینه و جهت‌یابی محورهای فشردگی و کشیدگی مسبب دگرریختی‌های نگاشته شده در پهنه راندگی را ممکن کرده است. بر پایه این مجموعه داده و مشاهدات، نشان بارزی از چرخش‌های ساختاری به دور محور شاقولی و تغییرات محلی ناشی از آن در میدان تنش پیرامون پهنه راندگی دیده نمی‌شود. در واقع، هر دو بخش شمالی و جنوبی پهنه راندگی، با روند نزدیک به عمود بر هم، بخشی از یک ساختار از-پیش-‌موجود هستند که در زمان جایگیری راندگی در یک وضعیت تنش همگن ایجاد شده‌اند. هر بخش از این پهنه، بسته به ارتباط آن با پهنه برش، هندسه و سازوکار ساختاری منحصر به خود را بروز داده است. داده‌های ساختاری از بخش‌های مختلف راندگی نشان می‌دهد که در زمان فعالیت بخش شمالی به عنوان یک راندگی ‌زاگرسی، بخش جنوبی آن به صورت یک رمپ جانبی موازی با پهنه ساختاری سقز- بانه و با سازوکار مورب‌لغز چپ‌بر حرکت کرده است. وجود این ساختار قدیمی باعث تسهیل پیشروی لبه راندگی اصلی به سمت غرب شده و در فرگشت ساختاری منطقه به عنوان یک ساختار عرضی ایفای نقش می‌کرده است. بر این اساس، پهنه ساختاری سقز- بانه، مشابه روند تکتونیکی شناخته شده موته-لایبید، این واقعیت را نشان می‌دهد که تحولات حین باز و بسته شدن نئوتتیس نتوانسته لبه جنوب‏غربی خردقاره ایران‏مرکزی را به طور کامل تغییر شکل دهد.

کلیدواژه‌ها
پهنه ساختاری سنندج‌ -‌ سیرجان
پهنه سقز - بانه
راندگی اصلی
ساختارهای عرضی
کوهزاد زاگرس

عنوان مقاله English

Tectonic evolution of the Saqqez – Baneh structural zone in relation with the Zagros collision

نویسندگان English

Mehdi Naghdi
Esmaeil Shabanian
Iman Monsef
چکیده English

The Zagros collision zone results from convergence between the Arabian and Eurasian plates and trends NW–SE. Within this framework, the Saqqez–Baneh structural zone—part of the northwestern Zagros orogen and the Sanandaj–Sirjan metamorphic–igneous belt—exhibits a NE–SW structural trend, markedly different from the overall Zagros trend. Since the tectonic evolution of this zone is closely linked to the Zagros orogen, its study provides valuable insight into the continental deformation history of the region. Kinematic, geometric, and dynamic analyses have enabled reconstruction of the paleostress field and the orientation of the principal compressional and extensional axes responsible for deformation in the thrust belt. Field observations reveal no clear evidence for vertical-axis rotations or local stress-field perturbations around the thrust zone. The northern and southern sectors—despite their nearly perpendicular trends—represent components of a pre-existing structure formed under a homogeneous stress regime during thrust emplacement. Each segment exhibits its characteristic structural geometry and kinematics depending on its relation to the shear zone. Structural data indicate that while the northern segment functioned as a typical Zagros-style thrust, the southern segment operated as a lateral ramp, parallel to the Saqqez–Baneh trend, accommodating left-lateral oblique-slip motion. This inherited structure facilitated westward propagation of the main thrust front and acted as a transverse element during structural evolution. Thus, the Saqqez–Baneh structural zone—similar to the well-known Muteh–Lahbid transverse trend—demonstrates that tectonic processes associated with the opening and closure of the Neo-Tethys did not fully rework the southwestern margin of the Central Iranian microcontinent.

کلیدواژه‌ها English

Transverse structures
Main thrust
Sanandaj-Sirjan structural zone
Saqqez-Baneh structural zone
Zagros orogeny
Afaghi, A., Salek, M.M., Moazemi, J., 1978. Geological Map of Iran, Sheet No. North-West Iran, Scale 1:1,000,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)
Aflaki, M., Shabanian, E., Davoodi, Z., Mohajjel, M., 2017. Reactivation versus reworking of the active continental margin during the Zagros collision: Mahallat–Muteh–Laybid complexes, Sanandaj–Sirjan zone, Iran. Journal of Geodynamics 107, 1-19.
Agard, P., Omrani, J., Jolivet, L., Whitechurch, H., Vrielynck, B., Spakman, W., Monié, P., Meyer, B., Wortel, R., 2011. Zagros orogeny: a subduction-dominated process. Geological Magazine 148(5-6), 692-725.
Aghanabati, A., 2004. Geology of Iran. Geological Survey of Iran, Tehran, 640 p. (in Persian)
Alavi, M., Amidi, M., Bolourchi, M.H., Aghanabati, A., 1976. Geological Map of Takab, Scale 1:250,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)
Alipoor, R., Mehrali Mansouri, M., Ghasemi, Z., 2022. Analysis of the effects of detachment levels, thrust and basement strike-slip faults on the geometry of the Naft anticline structure in the Lurestan sub-zone, West Iran. Kharazmi Journal of Earth Sciences 8 (1), 75-96. (in Persian)
Angelier, J., 1979. Determination of the mean principal directions of stresses for a given fault population. Tectonophysics 56(3-4), T17-T26.
Angelier, J., 1984. Tectonic analysis of fault slip data sets. Journal of Geophysical Research: Solid Earth 89(B7), 5835-5848.
Angelier, J., 1990. Inversion of field data in fault tectonics to obtain the regional stress—III. A new rapid direct inversion method by analytical means. Geophysical Journal International 103(2), 363-376.
Babaahmadi, A., Davoudian, A.R., Mohajjel, M., 2021. Transpression in the Sanandaj-Sirjan zone (Zagros Orogen, Iran) during the Jurassic and Early Cretaceous: Evidence from the north Shahrekord shear zone. Journal of Structural Geology 149, 104387.
Babakhani, A., Hariri, A., Farjandi, F., 2003. Geological Map and Explanatory Text of Saqqez Sheet, Scale 1:100,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)
Baniadam, F., Shabanian, E., Bellier, O., 2019. The kinematics of the Dasht-e Bayaz earthquake fault during Pliocene-Quaternary: Implications for the tectonics of eastern Central Iran. Tectonophysics 772, 228218.
Carey, E., Brunier, B., 1974. Analyse theorique et rumerique d'un modele mecanique elementaire applique a l'etude d'une population de failles. Comptes Rendus Hebdomadaires des Seances de l'Academie des Sciences, Serie D: Sciences Naturelles 279(11), 891-894.
Carey, E., 1979. Recherche des directions principales de contraintes associées au jeu d'une population de failles. Rev Géogr Phys Géol Dyn 21(1).
Davoudian, A.R., Genser, J., Neubauer, F., Shabanian, N., 2016. 40Ar/39Ar mineral ages of eclogites from North Shahrekord in the Sanandaj–Sirjan Zone, Iran: implications for the tectonic evolution of Zagros orogen. Gondwana Research 37, 216-240.
Eftekharnejad, J., 1973. Geological Map of Mahabad Quadrangle, Scale 1:250,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)
Ghasemi, A., Talbot, C.J., 2006. A new tectonic scenario for the Sanandaj–Sirjan Zone (Iran). Journal of Asian Earth Sciences 26(6), 683-693.
Gholipour, S., Azizi, H., Masoudi, F., Asahara, Y., Tsuboi, M., 2021. Zircon U-Pb ages, geochemistry, and Sr-Nd isotope ratios for early cretaceous magmatic rocks, southern Saqqez, northwestern Iran. Geochemistry 81(1), 125687.
Masoudi, F., Mahmoudi, S., Corfu, F., Mehrabi, B., Mohajjel, M., 2011. U-Pb dating and emplacement history of granitoid plutons in the northern Sanandaj-Sirjan Zone, Iran. Journal of Asian Earth Sciences 41(3), 238-249.
Najari, M., Jahangiri, A., Anma, R., 2024. U -Pb dating and geodynamics of mafic bodies at the southern margin of Lake Urmia are evidence of Cretaceous magmatism in northwest Iran. Kharazmi Journal of Earth Sciences 10(1), 278 - 306. (in Persian)
Nogol-Sadat, M.A., Houshmandzadeh, A., 1993. Geological Map of Baneh–Marivan, Scale 1:250,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)
Ritz, J.F., Taboada, A., 1993. Revolution stress ellipsoids in brittle tectonics resulting from an uncritical use. Bulletin de la Société Géologique de France 64(4), 519-531.
Zahedi, M., Hajian, J., 1985. Geological Map of Sanandaj, Scale 1:250,000. Geological Survey of Iran, Tehran. (in Persian)